Kartki żywnościowe 1945-1948 - Brochów na przestrzeni wieków

Idź do spisu treści

Menu główne:

Kartki żywnościowe 1945-1948

Wieści Brochowskie > Artykuły > 2016


Kartki żywnościowe 1944 - 1948


Od lipca 1944 r. Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego starał się opanować sytuację na rynku zaopatrzenia ludności początkowo na terenach wschodnich, które już zostały wyzwolone. Zastosowano system mieszany, gdyż równolegle działały wolny rynek i reglamentacja. Podstawowym założeniem takiej polityki było zapewnienie dostępu do podstawowych dóbr konsumpcyjnych mieszkańcom miast z jednoczesnym  umożliwieniem mieszkańcom wsi zarobienia na zbywanych produktach rolnych po wcześniejszym wywiązaniu się z obowiązkowych dostaw.
Przydziały produktów na kartki miały  być dostarczane po stałych i niższych niż wolnorynkowe ceny. Otrzymywane przez pracowników płace były zbyt niskie aby można było wykupić w całości przydziały kartkowe. Przez dłuższy okres czasu ( nawet do końca 1945 r.) za pracę otrzymywało się przydziały produktów spożywczych lub korzystano ze stołówek zakładowych.
Potwierdzeniem tego mogą być wspomnienia P. Riss, który pracując z żoną przy odgruzowaniu Prochowa otrzymywał skromne przydziały żywności a nie pieniądze czy mieszkanki Prochowa, która w listach do rodziny pisze o braku pracy, niskiej płacy i brakach w zaopatrzeniu.

       


Pierwsze  unormowania  prawne  powyższej  sytuacji  pojawiły  się  27  września 1944 r. w formie instrukcji Biura Ekonomicznego przy Prezydium PKWN. Normowała ona sposób zaopatrzenia ludności nierolniczej w żywność i artykuły codziennego użytku.
W latach 1944 i 1945 na kartki sprzedawano: chleb, tłuszcz, mięso, ziemniaki, kaszę, cukier, herbatę, sól, zapałki i naftę.
Kartki przysługiwały wszystkim zatrudnionym  pracownikom  najemnym,  ich  rodzinom,  niektórym  właścicielom  zakładów i osobom wykonującym wolne zawody. Prawo do kart reglamentacyjnych
uzyskiwały także osoby niezatrudnione, a znajdujące się pod opieką państwa: inwalidzi, emeryci, matki samotnie wychowujące nieletnie dzieci, rodziny żołnierzy, rodziny poległych oraz osoby niezdolne do podjęcia pracy
Wprowadzono pięć kategorii kart  zaopatrzeniowych:
Kategoria I - osoby zatrudnione  na  najważniejszych stanowiskach  w  instytucjach  państwowych  i  samorządowych  oraz  pracownicy  zakładów  pracujących  na  rzecz państwa (państwowych, prywatnych pod zarządem państwowym, komunalnych) otrzymywali kartki kategorii I (gwarantujące największe przydziały).



Kategoria II - pozostali pracownicy instytucjonalni oraz pracownicy przedsiębiorstw prywatnych pracujących na potrzeby państwa. Rodziny pracowników kategorii I i II  otrzymywały kartki oznaczone IR (R -rodzinne).



Kategoria III
pracownicy i właściciel zakładów produkujących na  wolny  rynek,  uprawiający  wolne  zawody  i  pracownice  domowe.  Do tej kategorii zaliczono  osoby znajdujące się pod kuratelą opieki społecznej. Rodziny wymienionych w kat. III otrzymywały  kartki  kategorii  IIR.  



Od  9 listopada 1944 r. wprowadzono dodatkowo bony na mleko dla dzieci (w zależności od miejsca zamieszkania 2,57,5 l miesięcznie)
Wprowadzone normy przydziałowe na kartki nie były jednolite dla całego terytorium Polski, gdyż większe były dla mieszkańców miast, które również podzielono na kategorie: do 10 tysięcy mieszkańców, większe miasta  do 100 tys. m, a osobną kategorię mieszkańców Warszawy, Lublina i Białegostoku. Wprowadzone zasady rozdziału kartkowego uległy zmianie już w lutym 1945 r., gdy cześć przydziałów kartkowych uzależniono od miejsca zamieszkania ( wyłączone były z tego przydziały chleba, mięsa, tłuszczu i ziemniaków).
System reglamentacji wprowadzony w 1944 r. w marcu 1945 r. rozszerzono na ziemie zajęte przez Armię Czerwoną po ofensywie zimowej. Od tego czasu systemem reglamentacji objęty został również Prochów, który wyzwolony został w lutym 1945 r.
Od 1 maja 1945 r. system kartkowy objął już cały kraj. Wówczas na kartki sprzedawano chleb, mąkę, kaszę, ziemniaki, warzywa, mięso, tłuszcze, cukier, słodycze, mleko, kawę lub herbatę, sól, ocet, naftę, zapałki, mydło. Braki zaopatrzeniowe nie dawały szans pełnej realizacji przydziałów.
Uchwała Rady Ministrów z 11 maja 1945 r. wprowadzała gwarancje dla wybranych grup zawodowych realizacji przyznanych norm kartkowych  od 1 czerwca 1945 r., w tym systemie uregulowanie dotyczyło m.in. pracowników kolei i ich rodzin, którzy mieli gwarancje pełnych przydziałów podstawowych artykułów żywnościowych (mąki, ziemniaków, cukru, mięsa, tłuszczu).


     

Kartki żywnościowe z lipca 1946 r. dziecinna i dla pracownika PKP Brochów

W przypadku braków i niemożności wykonania zobowiązania interweniować miał Fundusz Aprowizacyjny (faktyczną działalność rozpoczął w końcu 1945 r.). Gwarantowano również, iż w przypadku braku możliwości realizacji przydziałów uprawnionym do  nich  zostanie  wypłacone  wyrównanie  do  cen  rynkowych.  Kartki znajdowały się w dyspozycji okręgowych biur aprowizacyjnych. Dystrybucja kart odbywała się z reguły za pośrednictwem zakładów pracy. Dnia 27 czerwca 1946 r. Rada Ministrów wydała dekret po raz kolejny normujący kwestię reglamentacji. Zgodnie z nim minister aprowizacji i handlu w porozumieniu z konkretnymi ministrami ustalał listę towarów reglamentowanych, który również określał grupy ludności, którym przysługiwały kartki, ich normy, ceny, rodzaje dokumentów i sposób ich realizacji. W dekrecie zapisano, iż kartki powinny być imienne i nie mogą być odstępowane.

W latach 1944
1948 na kartki sprzedawano chleb, mąkę, kaszę, ziemniaki, warzywa, ocet, naftę, zapałki, masło, tłuszcze, cukier, słodycze,  mleko,  kawę,  herbatę,  sól,  opał,  wyroby  dziewiarskie.  Najważniejszym z reglamentowanych dóbr było mięso. W  styczniu 1946 r. zrezygnowano z racjonowania zapałek i warzyw, w październiku tego roku skreślono z listy herbatę i kawę. W 1947 r. zlikwidowano kartki na sól i naftę, a 1 stycznia 1948 r. na ziemniaki.
Likwidację reglamentacji umożliwiło przejęcie przez państwo kontroli nad rynkiem wewnętrznym i praktyczna likwidacja wolnego rynku. 1 kwietnia 1948 r. zniesiono reglamentacyjne przydziały cukru, kaszy i wyrobów dziewiarskich. 29 września 1948 r. Rada Ministrów podjęła uchwałę o zniesieniu od 1 listopada kartek na chleb, mąkę i węgiel. Ostatecznie 11 grudnia 1948 r. uchwałą Rady Ministrów system reglamentacji w Polsce przestał obowiązywać od 1 stycznia 1949 r.


W latach atach 1945–1948 wprowadzone były dni  bezmięsne  to  dni  bez  możliwości  zakupu  w  sklepie  bądź restauracji  produktów  pochodzenia  mięsnego, które obowiązywały w województwoe wrocławskim  a zatem również w Prochowie - Brochowie  w dniach: środa, czwartek i piątek, od 1 grudnia 1948 r. był to wtorek, środa i czwartek. W latach 1945 -1950 obowiązywały dni bezciastkowe to dni bez możliwości zakupu w sklepie bądź restauracji wyrobów z cukru, które były we wtorki, środy, czwartki i piątki.

Poniżej propagandowe hasło związane z dniami bezmięsnymi.




Tekst i zdjęcia : Henryk Lochdański                                                                                 Brochów, 10.11.2016 r.


Zródła:
1. Katarzyna Cegieła, Kartki na szczęście. Reglamentowanie dóbr w Polsce Ludowej, „Mówią wieki” 2002, nr 4.
2. Janusz Kaliński, Bitwa o handel, KiW, Warszawa 1971, s. 16.
3. Zofia  Grodek, Zaopatrzenie kartkowe w okresie Rządu Tymczasowego (31 grudnia 1944
czerwiec 1945), „Przegląd Historyczny” 1969, z. 4, s. 684685.
4. Dekret z dnia 27 czerwca 1946 r. o reglamentowanym zaopatrywaniu ludności w przedmioty powszechnego użytku, DzURP nr 35, poz. 217.
5. Rozporządzenie Ministra Aprowizacji i Handlu z dnia 5 marca 1947 r. w sprawie ograniczenia spożycia pieczywa i tłuszczów zwierzęcych, DzURP nr 29, poz. 125.

6. Kochanowski Jerzy, Tylnymi drzwiami. "Czarny rynek" w Polsce 1944-1989, Neriton, Warszawa 2010, s. 226.
7.
http://www.dawnaoliwa.pl/wydawcy/kartki.html,
8. Naprzód Dolnośląski 4.04.1946, nr 47 s. 6
9. Materiały własne autora strony

 
Wróć do spisu treści | Wróć do menu głównego